“Chữa mãi không khỏi” chưa chắc là thuốc không còn tác dụng

Thuốc ức chế bơm proton, thường được gọi tắt là PPI, là nhóm thuốc chính dùng để giảm acid trong điều trị trào ngược dạ dày - thực quản. Tuy nhiên, trước khi kết luận một người có “trào ngược kháng trị”, bác sĩ thường cần kiểm tra lại cách sử dụng thuốc, chẩn đoán ban đầu và những yếu tố đang tiếp tục làm triệu chứng xuất hiện.

Điều này rất quan trọng vì triệu chứng như nóng rát sau xương ức, ợ chua, nghẹn hoặc đau ngực không chỉ có một nguyên nhân. 6 vấn đề dưới đây là những lý do thường khiến người bệnh có cảm giác “uống thuốc hoài mà không hết”.

1. Uống đúng thuốc nhưng sai thời điểm

Đây là lỗi dễ gặp nhất nhưng lại ít được để ý. Với phần lớn thuốc PPI truyền thống, hiệu quả tốt hơn khi được uống khoảng 30-60 phút trước bữa ăn, thay vì uống tùy lúc hoặc ngay trước khi đi ngủ. Nếu dùng hai lần mỗi ngày, thời điểm thường được sắp xếp trước bữa sáng và bữa tối theo chỉ định.

Có người uống PPI sau khi ăn no, có người chỉ nhớ thì uống, có người tự bỏ thuốc khi thấy đỡ rồi dùng lại lúc đau. Cách sử dụng không đều khiến việc đánh giá thuốc có hiệu quả hay không trở nên rất khó.

Tuy nhiên, không nên tự chuyển từ một viên lên hai viên hoặc đổi thuốc chỉ dựa vào thông tin trên mạng. Nếu dùng vài tuần mà triệu chứng vẫn nhiều, hãy mang chính vỏ thuốc đến buổi khám và nói rõ giờ bạn thường uống.

Uống thuốc không đúng thời điểm có thể khiến hiệu quả kiểm soát trào ngược kém hơn mong đợi.

2. Thói quen sinh hoạt vẫn liên tục đẩy dịch dạ dày đi ngược lên

Thuốc có thể giảm acid nhưng không làm mất hoàn toàn hiện tượng dịch từ dạ dày trào lên thực quản. Ăn quá no, nằm ngay sau bữa tối, thường xuyên ăn khuya hoặc thừa cân có thể làm triệu chứng tiếp tục xuất hiện. Trường môn Tiêu hóa Hoa Kỳ (American College of Gastroenterology - ACG) khuyến nghị người có triệu chứng trào ngược tránh nằm trong vòng khoảng 2-3 giờ sau ăn và giảm cân nếu đang thừa cân.

Điều này không có nghĩa mọi người phải kiêng một danh sách dài cà phê, cà chua, đồ cay và chocolate. Tác nhân có thể khác nhau ở từng người. Cách thực tế hơn là quan sát món nào liên tục làm triệu chứng nặng lên và ưu tiên thay đổi những thói quen có bằng chứng rõ hơn như ăn quá muộn hoặc nằm ngay sau bữa ăn.

Nếu trào ngược chủ yếu xuất hiện về đêm, nâng phần đầu giường theo hướng dẫn cũng có thể được cân nhắc.

3. Thoát vị hoành khiến “van” chống trào ngược hoạt động kém

Giữa thực quản và dạ dày có một hệ thống giúp hạn chế dịch đi ngược lên. Khi một phần dạ dày trượt lên qua lỗ cơ hoành – tình trạng gọi là thoát vị hoành – hàng rào chống trào ngược có thể hoạt động kém hiệu quả hơn. ACG xem thoát vị hoành là một trong những vấn đề giải phẫu có thể góp phần gây GERD.

Không phải người có thoát vị hoành nào cũng cần phẫu thuật. Nhiều trường hợp vẫn kiểm soát bằng thuốc và điều chỉnh lối sống. Tuy nhiên, ở người triệu chứng kéo dài dù đã dùng thuốc đúng, bác sĩ có thể cần nội soi hoặc các kiểm tra khác để xem có yếu tố giải phẫu đang góp phần hay không.

Ở một số người, cấu trúc vùng nối giữa dạ dày và thực quản khiến dịch dễ trào ngược hơn.

4. Thứ trào lên không còn quá nhiều acid nhưng vẫn gây khó chịu

PPI làm giảm độ acid của dịch dạ dày, nhưng không phải lúc nào cũng ngăn được mọi lần dịch trào lên. Vì vậy, một số người vẫn cảm thấy ợ, nóng rát hoặc trào lên cổ dù acid đã được kiểm soát khá tốt. Các nghiên cứu về triệu chứng kéo dài khi dùng PPI cho thấy trào ngược ít acid hoặc không acid là một trong những khả năng cần được xem xét.

Trong trường hợp này, đơn giản tăng thêm thuốc giảm acid chưa chắc giải quyết được vấn đề.

Bác sĩ có thể chỉ định theo dõi pH và trở kháng thực quản – hiểu đơn giản là một xét nghiệm ghi lại khi nào dịch đi ngược lên và liệu triệu chứng của người bệnh có thật sự trùng với những lần trào ngược đó hay không. ACG cho biết đo trực tiếp lượng acid hoặc dịch trào ngược đôi khi cần thiết ở người không cải thiện với điều trị.

5. Thực quản trở nên quá nhạy, dù lượng trào ngược không nhiều

Đây là một nguyên nhân khiến nhiều người rất khó hiểu: xét nghiệm có thể cho thấy lượng acid không quá bất thường nhưng người bệnh vẫn cảm thấy nóng rát rõ rệt.

Một số người có thực quản nhạy cảm hơn bình thường, vì vậy một lần trào ngược nhỏ mà người khác hầu như không cảm nhận được lại gây khó chịu rõ. Ở một nhóm khác, cơn nóng rát thậm chí không liên quan nhất quán đến những lần trào ngược; tình trạng này thường được gọi là ợ nóng chức năng. Các nghiên cứu ở người không đáp ứng PPI cho thấy những tình trạng này chiếm một phần đáng kể trong nhóm được cho là “trào ngược kháng trị”.

Đây không phải chuyện “nghĩ ra bệnh”. Cảm giác đau hoặc nóng rát vẫn là thật, nhưng cơ chế khác với việc có quá nhiều acid. Vì vậy, tiếp tục tự tăng thuốc giảm acid có thể không mang lại lợi ích.

6. Vấn đề thật sự có thể không phải trào ngược

Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan, rối loạn co bóp thực quản và một số bệnh khác có thể tạo ra cảm giác giống GERD. Người bệnh có thể thấy nóng ngực, nghẹn, thức ăn mắc lại hoặc đau khi nuốt. Đây là một trong những lý do hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị đánh giá thêm khi triệu chứng không đáp ứng với điều trị thông thường.

Một người thường xuyên cảm thấy thức ăn mắc sau xương ức, phải uống nước mới trôi hoặc ngày càng khó nuốt thức ăn đặc không nên chỉ tiếp tục mua thuốc dạ dày.

Ngoài ra, đau ngực cũng có thể xuất phát từ tim. ACG lưu ý không nên tự cho rằng đau ngực là do thực quản trước khi nguyên nhân tim mạch đã được đánh giá phù hợp.

Triệu chứng kéo dài cần được kiểm tra lại nguyên nhân thay vì chỉ tiếp tục tăng thuốc giảm axit.

Trước khi nói thuốc “không hiệu quả”, hãy thử ghi lại một tuần

Một nhật ký đơn giản có thể ghi giờ uống thuốc, giờ ăn, thời điểm nằm ngủ, món ăn liên quan và lúc triệu chứng xuất hiện. Thông tin này giúp phát hiện những điểm rất thực tế như uống thuốc sau bữa ăn, thường xuyên ăn tối lúc 10 giờ hoặc triệu chứng thực chất không liên quan đến bữa ăn.

Không nên tự ngừng PPI đột ngột hoặc dùng xen kẽ nhiều loại thuốc không rõ liều. Một số người cần điều trị dài ngày, trong khi người khác có thể giảm thuốc sau khi bác sĩ đánh giá lại.

Khi nào cần đi khám sớm?

Hãy đi khám nếu đã sử dụng thuốc đúng hướng dẫn nhưng triệu chứng vẫn thường xuyên, phải dùng thêm thuốc không kê đơn nhiều lần hoặc tình trạng ngày càng nặng.

Khó nuốt, thức ăn mắc lại, sụt cân không chủ ý, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen là những dấu hiệu cần được đánh giá sớm.

Nếu xuất hiện đau hoặc đè nặng ngực mới, đặc biệt đi cùng khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn hoặc đau lan lên tay và hàm, cần ưu tiên đánh giá tim mạch thay vì tự uống thêm thuốc dạ dày.

Trào ngược chữa mãi không khỏi không nhất thiết có nghĩa bạn cần một loại thuốc mạnh hơn. Đôi khi vấn đề đơn giản nằm ở giờ uống thuốc hoặc thói quen ăn ngủ, nhưng cũng có trường hợp liên quan thoát vị hoành, trào ngược không acid, thực quản quá nhạy hoặc một bệnh khác đang bị nhầm với GERD. Nếu triệu chứng đã kéo dài dù điều trị đều, bước tiếp theo hợp lý là kiểm tra lại chẩn đoán thay vì tự tăng liều thuốc.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.