Trang chủ Tra cứu Chuyên đề

Thiếu ánh sáng tự nhiên ban ngày có thể làm tăng nguy cơ mất trí nhớ về già

10:30 AM | 24/10/2026
Khỏe +

Làm việc cả ngày trong văn phòng kín, ít có cơ hội tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên - điều tưởng chừng vô hại lại gây ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe chúng ta, đặc biệt là nguy cơ suy giảm sức khỏe não bộ, dẫn đến mất trí nhớ khi về già.

Ánh sáng mặt trời tác động lên não bộ như thế nào?

Cơ thể con người vận hành theo một nhịp sinh học tự nhiên kéo dài khoảng 24 giờ, giúp điều phối giấc ngủ, mức độ tỉnh táo, hoạt động nội tiết và nhiều quá trình chuyển hóa quan trọng. Trung tâm điều khiển nhịp này nằm tại nhân trên giao thoa thị giác (Suprachiasmatic Nucleus - SCN), một nhóm tế bào thần kinh nhỏ thuộc vùng dưới đồi của não bộ. Có thể hình dung đây là chiếc đồng hồ trung tâm giúp các cơ quan trong cơ thể phối hợp với nhau theo chu kỳ ngày và đêm. Để hoạt động chính xác, đồng hồ sinh học cần được đồng bộ thường xuyên với môi trường, trong đó ánh sáng tự nhiên là một trong những tín hiệu quan trọng nhất.

Khi ánh sáng ban ngày đi vào mắt, một nhóm tế bào đặc biệt ở võng mạc sẽ tiếp nhận và truyền tín hiệu về trung tâm điều hòa nhịp sinh học. Thông qua cơ chế này, não bộ nhận biết thời điểm nên duy trì trạng thái tỉnh táo và thời điểm cần chuẩn bị nghỉ ngơi. Ánh sáng vào ban ngày góp phần điều chỉnh nhịp tiết melatonin, hormone liên quan đến tín hiệu buồn ngủ, đồng thời hỗ trợ sự ổn định của chu kỳ thức - ngủ. Chính sự phối hợp nhịp nhàng này giúp con người duy trì khả năng tập trung, ghi nhớ và phục hồi sau một ngày hoạt động.

Điều đáng chú ý là cường độ ánh sáng ngoài trời thường cao hơn đáng kể so với ánh sáng trong nhà. Trong điều kiện phù hợp, ánh sáng tự nhiên ngoài trời có thể đạt hàng nghìn đến hàng chục nghìn lux, trong khi nhiều không gian văn phòng chỉ có cường độ chiếu sáng vài trăm lux. Sự chênh lệch này khiến những người làm việc liên tục trong phòng kín có thể nhận được tín hiệu ánh sáng ban ngày yếu hơn so với người thường xuyên hoạt động ngoài trời. Nếu kết hợp với việc sử dụng màn hình sáng mạnh vào ban đêm, đồng hồ sinh học càng dễ bị xáo trộn.

Tình trạng thiếu ánh sáng ban ngày kéo dài có thể khiến cơ thể khó duy trì sự phân biệt rõ ràng giữa thời gian hoạt động và nghỉ ngơi. Một số người bắt đầu cảm thấy buồn ngủ vào ban ngày nhưng lại tỉnh táo bất thường khi đêm xuống, khó đi vào giấc ngủ hoặc thức dậy trong trạng thái mệt mỏi. Những xáo trộn này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng sống trước mắt mà còn có thể tác động gián tiếp đến sức khỏe thần kinh về lâu dài. Đây là một trong những cơ sở khiến các nhà khoa học ngày càng quan tâm đến mối liên hệ giữa ánh sáng tự nhiên, nhịp sinh học và nguy cơ suy giảm nhận thức.

Thieu anh sang tu nhien ban ngay co the lam tang nguy co mat tri nho ve gia
 

Ánh sáng tự nhiên đi vào mắt giúp đồng bộ đồng hồ sinh học trung tâm, từ đó góp phần điều hòa chu kỳ thức - ngủ.

Vì sao thiếu ánh sáng tự nhiên có thể làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ?

Mối liên hệ giữa ánh sáng ban ngày và sức khỏe não bộ không còn chỉ là một giả thuyết về lối sống. Nghiên cứu công bố ngày 24/6/2026 trên tạp chí General Psychiatry, thực hiện trên 87.577 người tham gia dự án UK Biobank, đã cung cấp thêm bằng chứng đáng chú ý. Sau thời gian theo dõi trung vị 8,1 năm, nhóm nghiên cứu ghi nhận những người tiếp xúc với ánh sáng ban ngày ở mức cao hơn có xu hướng ít gặp sa sút trí tuệ hơn. Đặc biệt, mức tiếp xúc ánh sáng ban ngày trên 1.000 lux có liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn khoảng 16% theo chỉ số nguy cơ tương đối của nghiên cứu.

Kết quả này củng cố nhận định rằng ánh sáng ban ngày có thể đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe nhận thức lâu dài. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu quan sát nên chưa thể khẳng định việc thiếu ánh sáng trực tiếp gây bệnh Alzheimer hoặc chỉ cần tăng thời gian ra nắng là có thể ngăn ngừa sa sút trí tuệ. Những yếu tố như hoạt động thể chất, giấc ngủ, bệnh nền và lối sống cũng có thể tác động đến mối liên hệ được ghi nhận. Dù vậy, các kết quả nghiên cứu đã mở ra hướng tiếp cận đáng quan tâm về vai trò của môi trường ánh sáng đối với não bộ.

1. Rối loạn giấc ngủ sâu và ảnh hưởng đến quá trình thanh thải chất thải trong não

Ánh sáng ban ngày giúp đồng hồ sinh học duy trì sự đồng bộ với chu kỳ thức – ngủ tự nhiên. Khi tín hiệu ánh sáng này không đủ rõ ràng, đặc biệt ở những người ít ra ngoài trời và thường xuyên thức khuya, quá trình điều hòa giấc ngủ có thể bị ảnh hưởng. Người trong cuộc dễ gặp tình trạng khó ngủ, ngủ không sâu, thức giấc nhiều lần hoặc cảm thấy thiếu tỉnh táo vào sáng hôm sau. Nếu diễn ra kéo dài, chất lượng nghỉ ngơi suy giảm có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng học hỏi và nhiều chức năng nhận thức khác.

Trong lúc ngủ, đặc biệt ở những giai đoạn ngủ sâu, não bộ thực hiện nhiều hoạt động phục hồi và điều hòa quan trọng. Một trong những cơ chế được các nhà khoa học quan tâm là hệ thống thanh thải dịch não, thường được gọi là hệ glymphatic, có vai trò hỗ trợ loại bỏ một số chất thải chuyển hóa khỏi mô não. Các nghiên cứu thực nghiệm gợi ý rằng giấc ngủ có liên quan đến quá trình thanh thải những chất như amyloid-beta, loại protein tham gia vào bệnh sinh Alzheimer. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa thời gian tiếp xúc ánh sáng, hoạt động glymphatic và nguy cơ Alzheimer ở người vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu.

Điều đáng lưu ý là tình trạng thiếu ngủ kéo dài từ lâu đã được xem là một yếu tố có liên quan đến sức khỏe nhận thức bất lợi. Khi thiếu ánh sáng ban ngày góp phần làm nhịp sinh học kém ổn định, chất lượng giấc ngủ có thể bị ảnh hưởng theo, tạo ra những tác động gián tiếp lên não bộ. Vì vậy, việc tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào thời điểm phù hợp không chỉ giúp tỉnh táo trong ngày mà còn hỗ trợ nền tảng của giấc ngủ phục hồi vào ban đêm.

2. Ảnh hưởng đến vùng hải mã và khả năng thích nghi của tế bào thần kinh

Vùng hải mã (Hippocampus) là một cấu trúc quan trọng của não bộ, tham gia vào quá trình hình thành và củng cố trí nhớ. Đây cũng là khu vực được nghiên cứu nhiều trong các bệnh lý suy giảm nhận thức, đặc biệt là Alzheimer. Khả năng hoạt động của hải mã phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giấc ngủ, vận động, sức khỏe mạch máu và sự duy trì các kết nối thần kinh. Khi những yếu tố này bị ảnh hưởng trong thời gian dài, khả năng ghi nhớ và xử lý thông tin cũng có thể suy giảm.

Một cơ chế được giới nghiên cứu quan tâm là vai trò của yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (Brain-Derived Neurotrophic Factor – BDNF). Đây là protein góp phần duy trì sự sống, hoạt động và khả năng thích nghi của tế bào thần kinh, đồng thời có liên quan đến quá trình học hỏi và hình thành trí nhớ. Một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy môi trường ánh sáng và sự ổn định của nhịp sinh học có thể ảnh hưởng đến những cơ chế liên quan đến BDNF và hoạt động của hải mã. Những phát hiện này góp phần giải thích vì sao việc duy trì chu kỳ ngày – đêm ổn định có thể mang lại lợi ích đối với sức khỏe não bộ.

Đặc biệt, nghiên cứu trên UK Biobank công bố năm 2026 còn xem xét vai trò trung gian của nhịp nghỉ ngơi – vận động và cấu trúc não trong mối liên hệ giữa ánh sáng ban ngày với nguy cơ sa sút trí tuệ. Điều đó cho thấy lợi ích tiềm năng của ánh sáng không chỉ giới hạn ở cảm giác tỉnh táo tức thời, mà có thể liên quan đến những thay đổi sinh học lâu dài. Tuy nhiên, vẫn cần thêm nghiên cứu để xác định mức độ tác động trực tiếp của ánh sáng đối với BDNF, thể tích hải mã và tiến trình suy giảm nhận thức ở người.

Thieu anh sang tu nhien ban ngay co the lam tang nguy co mat tri nho ve gia
 

Vùng hải mã có vai trò quan trọng đối với trí nhớ và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố liên quan đến giấc ngủ, nhịp sinh học và sức khỏe thần kinh.

3. Rối loạn cảm xúc, trầm cảm và nguy cơ suy giảm nhận thức

Ánh sáng tự nhiên còn có mối liên hệ với khả năng điều hòa tâm trạng và cảm xúc. Ở một số người, đặc biệt tại những khu vực có thời gian chiếu sáng ban ngày thay đổi mạnh theo mùa, việc giảm tiếp xúc ánh sáng có thể liên quan đến rối loạn cảm xúc theo mùa (Seasonal Affective Disorder – SAD). Người mắc tình trạng này thường có biểu hiện buồn bã kéo dài, mệt mỏi, giảm hứng thú với các hoạt động thường ngày và thay đổi giấc ngủ. Những biến đổi trong nhịp sinh học và hoạt động của các hệ dẫn truyền thần kinh được xem là những cơ chế có thể góp phần gây ra triệu chứng.

Bên cạnh đó, trầm cảm kéo dài cũng có mối liên hệ đáng chú ý với nguy cơ suy giảm nhận thức về sau. Một số nghiên cứu ghi nhận người có triệu chứng trầm cảm có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn, dù mối quan hệ giữa hai tình trạng này khá phức tạp và có thể diễn ra theo nhiều chiều. Trầm cảm có thể là yếu tố nguy cơ, đồng thời trong một số trường hợp cũng là biểu hiện xuất hiện sớm của quá trình suy giảm nhận thức. Vì vậy, việc quan tâm đến ánh sáng, giấc ngủ và sức khỏe tinh thần là những phần không thể tách rời trong chiến lược chăm sóc não bộ khi tuổi tác tăng lên.

Cẩm nang “tắm nắng chuẩn y khoa” bảo vệ sức khỏe não bộ

Không cần thực hiện những thay đổi quá phức tạp, mỗi người có thể chủ động cải thiện môi trường ánh sáng trong sinh hoạt để hỗ trợ đồng hồ sinh học. Điều quan trọng là tăng cơ hội tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào ban ngày, đồng thời hạn chế ánh sáng mạnh không cần thiết vào buổi tối. Tuy nhiên, tiếp xúc ánh sáng để điều hòa nhịp sinh học không đồng nghĩa với việc phải phơi da dưới nắng gắt hoặc nhìn trực tiếp vào mặt trời. Dưới đây là bốn thói quen đơn giản có thể áp dụng trong cuộc sống thường ngày.

1. Dành thời gian ra ngoài trời vào buổi sáng. Sau khi thức dậy, bạn có thể dành khoảng 15-30 phút đi bộ, tập thể dục nhẹ hoặc thư giãn ở không gian ngoài trời có ánh sáng tự nhiên. Thời lượng này là gợi ý thực hành, không phải ngưỡng cố định đã được chứng minh có thể phòng Alzheimer. Nên lựa chọn thời điểm có nhiệt độ dễ chịu, tránh nắng gắt và chủ động bảo vệ da, mắt theo chỉ số tia cực tím. Ánh sáng tự nhiên vẫn có thể hỗ trợ nhịp sinh học khi bạn ở nơi thoáng sáng, không nhất thiết phải đứng trực tiếp dưới nắng.

2. Tối ưu hóa ánh sáng trong không gian làm việc. Với người thường xuyên làm việc trong văn phòng kín, hãy ưu tiên vị trí gần cửa sổ, mở rèm vào ban ngày hoặc bố trí thời gian nghỉ để ra ngoài trời. Nếu không gian thiếu sáng, hệ thống chiếu sáng phù hợp có thể giúp cải thiện điều kiện làm việc và mức độ tỉnh táo. Trong một số trường hợp rối loạn nhịp sinh học hoặc rối loạn cảm xúc theo mùa, bác sĩ có thể cân nhắc liệu pháp ánh sáng chuyên dụng. Tuy nhiên, không nên tự ý sử dụng đèn chiếu sáng cường độ cao để điều trị bệnh, nhất là khi có bệnh về mắt hoặc rối loạn lưỡng cực.

3. Bảo vệ mắt khi tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên. Việc đi dạo ngoài trời giúp mắt tiếp nhận tín hiệu ánh sáng cần thiết mà không đòi hỏi phải nhìn trực tiếp vào mặt trời. Khi ánh nắng mạnh, bạn vẫn nên sử dụng kính râm có khả năng chống tia UV, mũ rộng vành và những biện pháp bảo vệ phù hợp. Không cần cố tình tháo kính râm trong điều kiện chói sáng chỉ để tăng lượng ánh sáng đi vào mắt. Duy trì tiếp xúc ánh sáng tự nhiên một cách thoải mái, an toàn và đều đặn mới là mục tiêu quan trọng.

4. Giảm ánh sáng mạnh vào buổi tối để ngủ tốt hơn. Trái ngược với ban ngày, cơ thể cần môi trường ánh sáng dịu hơn khi đến gần giờ ngủ. Việc sử dụng điện thoại, máy tính hoặc ngồi dưới ánh đèn mạnh quá lâu vào ban đêm có thể làm chậm thời điểm buồn ngủ ở một số người. Vì vậy, nên giảm độ sáng màn hình, hạn chế làm việc căng thẳng trước giờ ngủ và duy trì lịch ngủ – thức tương đối ổn định. Kết hợp ánh sáng ban ngày đầy đủ với giấc ngủ chất lượng là cách hỗ trợ đồng hồ sinh học hoạt động nhịp nhàng hơn.

Thieu anh sang tu nhien ban ngay co the lam tang nguy co mat tri nho ve gia
 

Đi bộ ngoài trời vào buổi sáng giúp cơ thể tiếp nhận ánh sáng tự nhiên, hỗ trợ điều hòa giấc ngủ và duy trì sức khỏe tinh thần.

Ánh sáng tự nhiên không phải phương thuốc có thể ngăn chặn hoàn toàn bệnh Alzheimer, nhưng những bằng chứng mới cho thấy đây là một yếu tố môi trường đáng được quan tâm trong chăm sóc sức khỏe não bộ. Giữa nhịp sống hiện đại, việc dành phần lớn thời gian trong không gian kín có thể khiến chúng ta bỏ qua những tín hiệu sinh học quan trọng mà cơ thể cần mỗi ngày. Chủ động bước ra ngoài, duy trì vận động, ngủ đủ giấc và chăm sóc sức khỏe tinh thần chính là những thói quen có thể góp phần gìn giữ trí nhớ và chất lượng sống khi về già.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này

Tin liên quan

Tin cùng chuyên đề

TIN KHÁC