Cong vẹo cột sống học đường là gì và vì sao cần phát hiện sớm?

Khi nhìn từ phía sau, cột sống bình thường gần như tạo thành một đường thẳng từ cổ xuống vùng thắt lưng. Khi nhìn từ bên cạnh, cột sống có những đường cong sinh lý tự nhiên, giúp nâng đỡ cơ thể, giữ thăng bằng và phân tán lực trong quá trình vận động.

Vẹo cột sống vô căn ở tuổi vị thành niên (Adolescent Idiopathic Scoliosis) là tình trạng cột sống cong bất thường sang một bên và có thể kèm theo hiện tượng xoay các đốt sống. Đây không đơn thuần là cột sống “cong sang trái hoặc phải” mà là một biến dạng xảy ra trong không gian ba chiều.

Tình trạng này thường được phát hiện trong giai đoạn trẻ bước vào tuổi dậy thì, khi hệ xương đang phát triển nhanh. Nếu không được nhận biết và theo dõi phù hợp, một số trường hợp có thể tiếp tục tiến triển khi trẻ còn đang tăng trưởng.

Bác sĩ kiểm tra hình dạng cột sống cho trẻ trong độ tuổi đang phát triển.

Nhiều cha mẹ cho rằng cong vẹo cột sống chỉ ảnh hưởng đến dáng người của trẻ. Trên thực tế, mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào vị trí, mức độ cong và khả năng tiến triển của đường cong. Những trường hợp nhẹ có thể ít gây triệu chứng, trong khi vẹo cột sống nặng có thể ảnh hưởng đáng kể đến vận động và chất lượng cuộc sống.

• Ảnh hưởng đến hô hấp trong trường hợp nặng: Khi đường cong cột sống ở vùng ngực tiến triển đến mức nghiêm trọng, biến dạng lồng ngực có thể ảnh hưởng đến khả năng giãn nở của phổi. Trẻ có thể giảm khả năng hô hấp và gặp khó khăn hơn khi vận động.

• Gây mất cân đối cơ thể và đau lưng: Vẹo cột sống có thể khiến vai, eo hoặc khung chậu mất cân đối. Một số người có thể xuất hiện đau lưng, đặc biệt khi trưởng thành hoặc khi đường cong tiến triển.

• Ảnh hưởng đến tâm lý: Vai cao bên thấp, lưng gồ hoặc eo mất cân đối có thể khiến trẻ tự ti về ngoại hình, đặc biệt trong giai đoạn dậy thì. Một số trẻ có xu hướng mặc quần áo rộng để che dáng hoặc ngại tham gia các hoạt động tập thể.

Vì sao trẻ trong độ tuổi đi học dễ gặp các vấn đề về cột sống?

Cần phân biệt vẹo cột sống vô căn ở tuổi vị thành niên với những tình trạng sai tư thế thường gặp ở học sinh. Với vẹo cột sống vô căn, nguyên nhân chính xác hiện vẫn chưa được xác định rõ. Vì vậy, không nên quy kết việc ngồi sai tư thế, đeo cặp nặng hay thiếu vận động là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh.

Tuy nhiên, những thói quen không phù hợp trong thời gian dài vẫn có thể gây đau mỏi, ảnh hưởng tư thế và làm tăng gánh nặng lên hệ cơ xương của trẻ.

1. Ngồi học sai tư thế trong thời gian dài

Nằm gục xuống bàn, cúi đầu quá thấp, ngồi vẹo sang một bên hoặc giữ một tư thế quá lâu có thể khiến các nhóm cơ cổ, vai và lưng phải chịu tải không cân đối. Trẻ dễ xuất hiện đau mỏi cổ vai gáy, đau lưng và hình thành thói quen tư thế không tốt.

2. Mang cặp sách quá nặng hoặc đeo lệch một bên

Một chiếc cặp quá nặng có thể khiến trẻ phải thay đổi tư thế để giữ thăng bằng. Nếu thường xuyên đeo cặp bằng một bên vai, trẻ có thể nghiêng người sang một bên, gây căng cơ và đau mỏi vùng vai, lưng.

Thói quen này không được xem là nguyên nhân trực tiếp gây vẹo cột sống vô căn, nhưng vẫn nên được điều chỉnh để giảm tải cho hệ cơ xương đang phát triển.

3. Bàn ghế không phù hợp với chiều cao

Bàn quá cao hoặc quá thấp khiến trẻ phải nhô vai, cúi người hoặc khom lưng khi học. Nếu duy trì trong nhiều giờ mỗi ngày, tư thế này có thể gây mỏi cơ và ảnh hưởng đến thói quen ngồi của trẻ.

4. Ít vận động thể chất

Ít vận động khiến sức mạnh và sức bền của các nhóm cơ hỗ trợ cột sống kém hơn. Vì vậy, trẻ nên được khuyến khích vận động thường xuyên, tham gia các môn thể thao phù hợp với độ tuổi và dành thời gian hoạt động ngoài trời.

6 cách giúp cha mẹ nhận biết sớm dấu hiệu cong vẹo cột sống ở trẻ tại nhà

Cha mẹ có thể quan sát một số dấu hiệu bất thường về tư thế và hình dạng cơ thể của trẻ. Việc kiểm tra tại nhà chỉ có ý nghĩa sàng lọc ban đầu, không thay thế cho việc thăm khám và chẩn đoán của bác sĩ.

1. Quan sát độ cao hai bên vai

Cho trẻ đứng thẳng tự nhiên, hai tay buông dọc theo cơ thể. Cha mẹ đứng phía sau và quan sát hai bên vai. Nếu nhận thấy một bên vai cao hơn bên còn lại một cách rõ rệt và kéo dài, đây có thể là một dấu hiệu cần được kiểm tra thêm.

2. Quan sát khoảng cách giữa cánh tay và eo

Khi trẻ đứng thẳng và buông hai tay tự nhiên, hãy quan sát khoảng trống giữa cánh tay và vùng eo ở hai bên. Ở trẻ có vẹo cột sống, khoảng trống này có thể không cân xứng: một bên rộng hơn, trong khi bên còn lại hẹp hơn.

3. Kiểm tra vị trí hai xương bả vai

Quan sát phần lưng trên của trẻ từ phía sau. Một bên xương bả vai nhô ra nhiều hơn hoặc nằm cao hơn bên còn lại có thể là dấu hiệu của sự mất cân đối ở vùng lưng.

4. Quan sát vùng eo và khung chậu

Cha mẹ có thể chú ý xem hai bên eo có cân đối hay không, đường hông có bên cao bên thấp hoặc thân người có xu hướng lệch sang một phía hay không.

Những biểu hiện này không đủ để tự kết luận trẻ bị vẹo cột sống, nhưng là lý do để cha mẹ đưa trẻ đi kiểm tra nếu tình trạng xuất hiện rõ rệt hoặc kéo dài.

Nghiệm pháp cúi người về phía trước có thể giúp phát hiện sự bất đối xứng ở vùng lưng của trẻ.

5. Thực hiện nghiệm pháp cúi người về phía trước

Nghiệm pháp cúi người về phía trước (Adams Forward Bend Test) thường được sử dụng để sàng lọc dấu hiệu vẹo cột sống.

Cha mẹ có thể hướng dẫn trẻ thực hiện như sau:

• Cho trẻ đứng thẳng, hai chân đặt cạnh nhau.

• Yêu cầu trẻ từ từ cúi người về phía trước, hai tay buông tự nhiên.

• Quan sát vùng lưng của trẻ từ phía sau.

• Dấu hiệu cần lưu ý: Nếu một bên lồng ngực hoặc vùng thắt lưng nhô cao hơn rõ rệt so với bên còn lại khi trẻ cúi xuống, nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá chuyên sâu.

Hiện tượng nhô cao một bên có thể liên quan đến sự xoay của các đốt sống và lồng ngực trong vẹo cột sống. Tuy nhiên, nghiệm pháp này chỉ giúp sàng lọc chứ không thể xác định chính xác mức độ cong của cột sống.

6. Quan sát dáng đứng và dáng đi của trẻ

Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ thường xuyên đứng nghiêng sang một bên, thân người mất cân đối hoặc hai bên hông có độ cao khác nhau.

Dáng đi bất thường hoặc đế giày mòn không đều có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau ở hệ cơ xương, không chỉ riêng vẹo cột sống. Vì vậy, nếu biểu hiện kéo dài, trẻ nên được bác sĩ kiểm tra để xác định nguyên nhân.

Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ trẻ bị cong vẹo cột sống?

Nếu phát hiện một hoặc nhiều dấu hiệu bất thường rõ rệt, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế có chuyên khoa Chấn thương chỉnh hình, Chỉnh hình nhi hoặc Phục hồi chức năng.

Bác sĩ sẽ khám tư thế, đánh giá sự bất đối xứng của cơ thể và chỉ định các phương tiện chẩn đoán phù hợp khi cần thiết. Trong trường hợp nghi ngờ vẹo cột sống, chụp X-quang cột sống ở tư thế đứng có thể được sử dụng để đánh giá đường cong và đo góc Cobb.

Các phương pháp điều trị có thể được cân nhắc

Việc lựa chọn phương pháp điều trị không chỉ dựa vào góc Cobb mà còn phụ thuộc vào tuổi, mức độ trưởng thành của hệ xương, vị trí đường cong và nguy cơ bệnh tiếp tục tiến triển.

• Trường hợp nhẹ: Nhiều trẻ chỉ cần được theo dõi định kỳ để đánh giá xem đường cong có tiếp tục tăng hay không. Bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng có thể hướng dẫn những bài tập phù hợp với từng trường hợp.

• Trường hợp có nguy cơ tiến triển: Với trẻ vẫn còn đang tăng trưởng và đường cong đạt đến một mức độ nhất định, bác sĩ có thể chỉ định nẹp chỉnh hình nhằm hạn chế đường cong tiếp tục tiến triển. Thời gian đeo nẹp được quyết định dựa trên tình trạng cụ thể của từng trẻ.

• Trường hợp nặng hoặc tiếp tục tiến triển: Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi đường cong lớn, tiếp tục tăng hoặc có nguy cơ gây ảnh hưởng đáng kể đến chức năng và chất lượng cuộc sống. Một trong những phương pháp thường được sử dụng là phẫu thuật chỉnh hình và cố định cột sống.

Những thói quen giúp bảo vệ hệ cơ xương của trẻ

Dù không thể phòng ngừa tất cả các trường hợp vẹo cột sống vô căn, cha mẹ vẫn có thể giúp trẻ xây dựng những thói quen tốt cho hệ cơ xương trong giai đoạn phát triển.

1. Sử dụng balo hai quai: Khuyến khích trẻ đeo balo bằng cả hai vai và chỉ mang theo những vật dụng cần thiết. Cặp sách không nên quá nặng so với thể trạng của trẻ.

2. Bố trí góc học tập phù hợp: Bàn ghế nên tương ứng với chiều cao của trẻ. Khi ngồi, trẻ có thể đặt bàn chân thoải mái trên sàn hoặc giá kê chân, lưng được nâng đỡ và cẳng tay có thể đặt tự nhiên trên bàn.

3. Khuyến khích vận động thường xuyên: Bơi, đi bộ, chạy, đạp xe hoặc các môn thể thao phù hợp với sở thích và thể trạng đều có thể giúp trẻ duy trì sức mạnh cơ bắp, khả năng vận động và sức khỏe xương. Không có một môn thể thao duy nhất có thể “kéo thẳng” hoặc chữa khỏi vẹo cột sống.

4. Hạn chế ngồi liên tục quá lâu: Sau mỗi khoảng thời gian học tập, trẻ nên đứng dậy, đi lại hoặc vận động nhẹ để giảm tình trạng căng mỏi ở cổ, vai và lưng.

Vẹo cột sống ở trẻ có thể tiến triển âm thầm trong giai đoạn cơ thể phát triển nhanh. Vì vậy, điều quan trọng không phải là cố gắng giữ cho trẻ luôn có một dáng đứng “thẳng tắp”, mà là nhận biết sớm những dấu hiệu bất đối xứng bất thường và đưa trẻ đi kiểm tra khi cần thiết. Phát hiện sớm giúp bác sĩ có thêm thời gian theo dõi và lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp nếu đường cong có nguy cơ tiến triển.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này