Estrogen và Progesterone thay đổi thế nào trong cơ thể nữ giới?

Estrogen và progesterone là hai hormone quan trọng đối với hệ sinh sản nữ. Nồng độ của chúng không cố định mà thay đổi theo từng giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt. Sự biến động này giúp điều hòa quá trình rụng trứng, chuẩn bị niêm mạc tử cung cho khả năng mang thai và tạo nên những thay đổi sinh lý đặc trưng trong mỗi chu kỳ.

Estrogen được sản xuất chủ yếu tại buồng trứng ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Trong nửa đầu chu kỳ, còn gọi là pha nang noãn, nồng độ estrogen tăng dần khi nang trứng phát triển. Hormone này có vai trò thúc đẩy niêm mạc tử cung tăng sinh, đồng thời tham gia duy trì sức khỏe của xương, hệ tim mạch, da, não và nhiều cơ quan khác.

Sau khi rụng trứng, phần còn lại của nang trứng phát triển thành hoàng thể và bắt đầu tiết nhiều progesterone. Đây là hormone chiếm ưu thế trong pha hoàng thể, tức nửa sau của chu kỳ. Progesterone giúp niêm mạc tử cung chuyển sang trạng thái thuận lợi cho trứng đã thụ tinh làm tổ và góp phần duy trì thai kỳ trong giai đoạn đầu nếu quá trình thụ thai xảy ra.

Nếu không có thai, hoàng thể thoái triển, nồng độ estrogen và progesterone cùng giảm xuống. Sự sụt giảm hormone khiến niêm mạc tử cung bong ra, tạo thành kinh nguyệt và một chu kỳ mới bắt đầu.

Vì vậy, estrogen và progesterone không đơn giản hoạt động theo kiểu một hormone “kích thích”, hormone còn lại “kìm hãm”. Hai hormone thay đổi theo từng giai đoạn và phối hợp với nhiều hormone khác trong trục vùng dưới đồi – tuyến yên – buồng trứng để điều hòa chu kỳ kinh nguyệt.

Nồng độ estrogen và progesterone thay đổi theo từng giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt.

6 biểu hiện có thể xuất hiện khi hormone sinh dục nữ thay đổi bất thường

Các biểu hiện như kinh nguyệt thất thường, mất ngủ, thay đổi tâm trạng hay giảm ham muốn có thể liên quan đến sự thay đổi hormone. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào triệu chứng để kết luận một phụ nữ đang “thừa estrogen” hoặc “thiếu progesterone”, bởi những biểu hiện này còn gặp trong nhiều tình trạng sức khỏe khác.

1. Chu kỳ kinh nguyệt thay đổi bất thường

Estrogen và progesterone đều tham gia điều hòa sự phát triển và bong ra của niêm mạc tử cung. Vì vậy, những rối loạn ảnh hưởng đến quá trình rụng trứng và hoạt động của buồng trứng có thể khiến chu kỳ kinh thay đổi.

Phụ nữ có thể gặp tình trạng kinh nguyệt không đều, chu kỳ quá dài hoặc quá ngắn, ra máu nhiều hoặc ít hơn bình thường.

Các triệu chứng trước kỳ kinh như căng ngực, đầy bụng, đau đầu, mệt mỏi hoặc thay đổi tâm trạng cũng có thể liên quan đến sự biến động hormone trong chu kỳ. Tuy nhiên, đau bụng dữ dội, rong kinh hoặc xuất hiện cục máu đông lớn không nên mặc định là do “estrogen quá cao”. Đây có thể là dấu hiệu của nhiều bệnh lý phụ khoa và cần được thăm khám nếu xảy ra thường xuyên hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt.

2. Thay đổi cân nặng và phân bố mỡ trong cơ thể

Estrogen có liên quan đến quá trình chuyển hóa và phân bố mô mỡ. Nồng độ hormone thay đổi, đặc biệt trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, có thể đi kèm những thay đổi về thành phần cơ thể và vị trí tích tụ mỡ.

Tuy nhiên, tăng cân hoặc khó giảm mỡ không phải dấu hiệu đặc hiệu của tình trạng “thừa estrogen”. Cân nặng còn chịu ảnh hưởng của tổng năng lượng nạp vào, mức độ vận động, giấc ngủ, tuổi tác, khối lượng cơ, thuốc đang sử dụng và các bệnh lý chuyển hóa hoặc nội tiết khác.

Mô mỡ cũng có khả năng chuyển đổi một số hormone tiền thân thành estrogen nhờ enzyme aromatase. Đây là một phần của sinh lý nội tiết, nhưng không có nghĩa mọi trường hợp tăng mỡ cơ thể đều hình thành một “vòng lặp estrogen” khiến người bệnh không thể giảm cân.

3. Thay đổi tâm trạng, dễ cáu gắt hoặc lo âu

Sự thay đổi của hormone sinh dục trong chu kỳ có thể ảnh hưởng đến các hệ thống dẫn truyền thần kinh trong não và góp phần làm thay đổi tâm trạng ở một số phụ nữ.

Một chất chuyển hóa của progesterone là allopregnanolone có khả năng tác động lên thụ thể GABA-A trong não. Đây là một trong những cơ chế được nghiên cứu để giải thích mối liên hệ giữa sự biến động hormone và các triệu chứng tâm trạng ở một số giai đoạn của chu kỳ.

Tuy nhiên, lo âu, cáu gắt hoặc buồn bã không đồng nghĩa với việc cơ thể đang “thiếu progesterone”. Nếu những thay đổi tâm trạng xuất hiện rõ rệt trước kỳ kinh và ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc, sinh hoạt hoặc các mối quan hệ, người bệnh nên được đánh giá về hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS) hoặc rối loạn tâm thần tiền kinh nguyệt (PMDD).

Sự biến động hormone trong chu kỳ có thể liên quan đến thay đổi tâm trạng và giấc ngủ ở một số phụ nữ.

4. Khó ngủ hoặc chất lượng giấc ngủ giảm

Hormone sinh dục có mối liên hệ phức tạp với giấc ngủ. Progesterone và chất chuyển hóa allopregnanolone có tác động đến hệ GABA trong não, trong khi estrogen cũng liên quan đến nhiều cơ chế điều hòa giấc ngủ và nhiệt độ cơ thể.

Vì vậy, sự biến động hormone có thể là một trong nhiều yếu tố khiến phụ nữ nhận thấy chất lượng giấc ngủ thay đổi ở một số thời điểm của chu kỳ hoặc trong giai đoạn tiền mãn kinh.

Tuy nhiên, mất ngủ kéo dài còn có thể liên quan đến căng thẳng, lo âu, thói quen sinh hoạt, caffeine, thuốc hoặc nhiều bệnh lý khác. Không nên tự bổ sung progesterone hoặc các sản phẩm được quảng cáo là “cân bằng nội tiết” chỉ dựa trên triệu chứng mất ngủ.

5. Giảm ham muốn và khô âm đạo

Ham muốn tình dục ở nữ giới chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như hormone, tâm lý, chất lượng mối quan hệ, sức khỏe thể chất, thuốc đang sử dụng và tình trạng căng thẳng.

Trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nồng độ estrogen suy giảm có thể khiến mô âm đạo trở nên mỏng, khô và kém đàn hồi hơn. Phụ nữ có thể cảm thấy khô rát, khó chịu hoặc đau khi quan hệ.

Tình trạng này khác với cách giải thích rằng “estrogen quá cao làm giảm testosterone tự do rồi khiến ham muốn chạm đáy”. Nếu khô âm đạo hoặc đau khi quan hệ kéo dài, phụ nữ nên trao đổi với bác sĩ để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

6. Một số bệnh lý phụ khoa có liên quan đến hormone

Estrogen và progesterone tham gia điều hòa hoạt động của nhiều mô trong hệ sinh sản. Một số bệnh lý như u xơ tử cung và lạc nội mạc tử cung có sự liên quan đến hormone sinh dục trong quá trình phát triển và tiến triển.

Tuy nhiên, không thể giải thích những bệnh này đơn giản bằng cơ chế “estrogen tăng sinh nhưng thiếu progesterone kìm hãm”. Đây là những bệnh lý có cơ chế phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố sinh học và di truyền.

Tương tự, các thay đổi lành tính ở tuyến vú như nang vú hoặc thay đổi xơ nang có thể biến đổi theo chu kỳ hormone nhưng không đồng nghĩa người bệnh đang mắc tình trạng “thừa estrogen”.

Làm gì khi nghi ngờ hormone đang thay đổi bất thường?

Không có một “tỷ lệ vàng” cố định giữa estrogen và progesterone mà tất cả phụ nữ cần đạt được. Nồng độ của hai hormone vốn thay đổi đáng kể theo từng giai đoạn của chu kỳ, tuổi tác, thai kỳ và thời kỳ tiền mãn kinh – mãn kinh.

Thay vì cố gắng “thải estrogen” hoặc tự tìm cách tăng progesterone, phụ nữ nên tập trung vào những yếu tố có lợi cho sức khỏe nội tiết nói chung.

1. Theo dõi chu kỳ và các triệu chứng bất thường: Ghi lại ngày bắt đầu kinh nguyệt, thời gian hành kinh, lượng máu tương đối và các triệu chứng đi kèm có thể giúp nhận ra những thay đổi kéo dài qua nhiều chu kỳ.

2. Duy trì chế độ ăn cân đối: Ăn đủ rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn protein phù hợp và chất béo lành mạnh giúp cung cấp dưỡng chất cần thiết cho sức khỏe tổng thể. Chất xơ cũng góp phần duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh và tham gia vào quá trình chuyển hóa, đào thải các chất chuyển hóa của hormone.

3. Duy trì cân nặng và vận động phù hợp: Hoạt động thể chất thường xuyên có lợi cho sức khỏe tim mạch, xương, chuyển hóa và tinh thần. Với người thừa cân hoặc béo phì, kiểm soát cân nặng phù hợp cũng có ý nghĩa đối với sức khỏe chuyển hóa và nội tiết.

4. Ngủ đủ và kiểm soát căng thẳng: Căng thẳng kéo dài và thiếu ngủ có thể tác động đến nhiều hệ thống hormone trong cơ thể, đồng thời làm các triệu chứng như mệt mỏi, thay đổi tâm trạng và rối loạn giấc ngủ trở nên rõ hơn. Thiền, yoga, vận động và duy trì giờ ngủ tương đối ổn định có thể hỗ trợ sức khỏe, nhưng không nên xem chúng là phương pháp trực tiếp “tăng progesterone”.

5. Thận trọng với các sản phẩm quảng cáo “cân bằng nội tiết”: Không nên tự sử dụng progesterone, estrogen, thực phẩm bổ sung DIM hoặc các sản phẩm được quảng cáo có khả năng “thải estrogen” khi chưa được bác sĩ đánh giá. Việc xét nghiệm hormone cũng cần được chỉ định và diễn giải đúng thời điểm trong chu kỳ tùy mục đích chẩn đoán.

Nếu kinh nguyệt đột ngột thay đổi, rong kinh, chảy máu giữa kỳ, mất kinh kéo dài, đau vùng chậu bất thường, đau khi quan hệ hoặc các triệu chứng ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, phụ nữ nên đến cơ sở y tế để được khám. Bác sĩ có thể đánh giá chu kỳ kinh, tiền sử bệnh, thuốc đang sử dụng và chỉ định xét nghiệm hoặc siêu âm khi cần thiết.

Estrogen và progesterone không cần được duy trì ở một “tỷ lệ hoàn hảo” trong suốt tháng. Sự tăng giảm của hai hormone chính là một phần bình thường của chu kỳ kinh nguyệt. Điều quan trọng là nhận biết những thay đổi bất thường kéo dài và tìm đúng nguyên nhân thay vì quy mọi triệu chứng của cơ thể về tình trạng “mất cân bằng nội tiết”.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này