Nhiều người chỉ bắt đầu nghĩ đến mạch máu khi bước sang tuổi trung niên, nhưng quá trình xơ vữa và giảm đàn hồi mạch máu có thể khởi động rất sớm nếu lối sống và yếu tố chuyển hóa bị bỏ mặc. Điều đáng ngại là mạch máu không kêu đau theo cách dễ nhận biết; chúng thường gửi tín hiệu qua những thay đổi nhỏ như mệt khi leo cầu thang, đau đầu dai dẳng, lạnh đầu chi hoặc chỉ số xét nghiệm bất thường.

Ở tuổi dưới 30, các dấu hiệu này hay bị giải thích là do thức khuya, stress, ít vận động hoặc làm việc quá sức. Chính vì thế, hiểu đúng các dấu hiệu cảnh báo không phải để hoảng sợ, mà để biết khi nào cần đo huyết áp, xét nghiệm mỡ máu, kiểm tra đường huyết và điều chỉnh thói quen trước khi nguy cơ tích lũy thành bệnh.

Tín hiệu 1: Huyết áp bắt đầu cao nhưng bạn vẫn thấy bình thường

Huyết áp cao là một trong những dấu hiệu âm thầm nhất của mạch máu đang chịu áp lực. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) nhấn mạnh rằng tăng huyết áp thường không có triệu chứng rõ ràng, nên nhiều người trẻ chỉ phát hiện khi đo trong một lần khám sức khỏe, đi hiến máu hoặc kiểm tra trước khi phẫu thuật. Khi áp lực trong lòng mạch thường xuyên tăng, lớp nội mạc mạch máu dễ bị tổn thương hơn, tạo điều kiện cho viêm, lắng đọng cholesterol và giảm độ đàn hồi. Điều này không có nghĩa một lần đo cao là bệnh, nhưng nếu nhiều lần đo tại nhà hoặc tại cơ sở y tế đều vượt ngưỡng, bạn không nên xem đó là chuyện “do hôm nay căng thẳng”.

Ở người trẻ, huyết áp cao có thể liên quan đến ăn mặn, tăng cân, thiếu ngủ, ngưng thở khi ngủ, dùng chất kích thích, hút thuốc lá hoặc bệnh lý thận và nội tiết. Vấn đề là cảm giác cơ thể vẫn khỏe có thể khiến người ta trì hoãn kiểm tra, trong khi thành mạch vẫn phải làm việc trong môi trường áp lực cao mỗi ngày. Một cách thực tế là đo huyết áp đúng kỹ thuật vào nhiều thời điểm, ghi lại kết quả và đem cho bác sĩ xem nếu chỉ số lặp lại bất thường. Việc này đơn giản hơn rất nhiều so với chờ đến khi đau ngực, khó thở, yếu liệt hoặc biến cố tim mạch mới đi tìm nguyên nhân.

Người trẻ nên đo huyết áp đúng cách khi có dấu hiệu mệt, đau đầu hoặc tiền sử nguy cơ tim mạch.

Tín hiệu 2: Cholesterol xấu hoặc đường huyết tăng sớm

Cholesterol cao và đường huyết cao thường không tạo cảm giác đau ngay lập tức, nhưng lại là nền đất thuận lợi cho mạch máu lão hóa nhanh. CDC mô tả cholesterol dư thừa có thể tích tụ trong thành động mạch, làm hẹp đường đi của máu tới tim, não, thận và các phần khác của cơ thể. Còn đường huyết cao kéo dài làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu nhỏ và mạch máu lớn, đặc biệt khi đi kèm tăng cân, ít vận động hoặc tiền sử gia đình có đái tháo đường. Vì vậy, người dưới 30 tuổi nhưng có vòng bụng tăng, cha mẹ mắc bệnh tim mạch sớm, hút thuốc hoặc từng có chỉ số xét nghiệm bất thường nên coi xét nghiệm định kỳ là một phần của chăm sóc cơ thể, không phải việc chỉ dành cho người lớn tuổi.

Một hiểu lầm phổ biến là chỉ người béo mới có mỡ máu hoặc đường huyết cao. Thực tế, người gầy vẫn có thể rối loạn lipid máu do di truyền, ăn uống mất cân bằng, thiếu vận động hoặc ngủ kém. Nếu xét nghiệm cho thấy LDL cholesterol, triglyceride, glucose lúc đói hoặc HbA1c không ổn, điều cần làm là trao đổi với nhân viên y tế để đánh giá toàn bộ nguy cơ chứ không tự uống thực phẩm chức năng theo quảng cáo. Mạch máu trẻ thường có khả năng hồi phục tốt hơn nếu can thiệp sớm bằng ăn uống, vận động, ngủ và điều trị đúng chỉ định.

Tín hiệu 3: Nhanh hụt hơi, nặng chân hoặc đau tức khi vận động

Nếu trước đây bạn leo vài tầng cầu thang vẫn ổn nhưng gần đây dễ hụt hơi, tim đập nhanh bất thường hoặc chân nặng như không đủ sức, đừng vội quy hết cho lười tập. Những biểu hiện này có thể liên quan đến thể lực giảm, thiếu máu, bệnh hô hấp, rối loạn nhịp tim hoặc vấn đề tuần hoàn, nên cần nhìn trong bức tranh rộng. Với mạch máu, điểm đáng chú ý là khi dòng máu không cung cấp đủ oxy cho cơ trong lúc vận động, cơ thể sẽ phát tín hiệu bằng mệt nhanh, đau căng hoặc phải dừng lại để nghỉ. Ở người trẻ, nguyên nhân thường là sự kết hợp giữa ít vận động, hút thuốc, thừa cân, stress kéo dài và rối loạn chuyển hóa chưa được phát hiện.

Điểm phân biệt quan trọng là tính lặp lại và xu hướng nặng dần. Một hôm mất ngủ rồi mệt khi chạy bộ không đáng lo bằng việc nhiều tuần liền chỉ đi bộ nhanh cũng thấy ngực nặng, khó thở, choáng hoặc đau lan ra tay, hàm, lưng. Nếu có triệu chứng gắng sức kèm đau ngực, khó thở rõ, vã mồ hôi lạnh, ngất hoặc gần ngất, cần đi khám ngay thay vì tự tập nặng hơn để “rèn tim”. Mạch máu cần vận động đều, nhưng vận động phải đi cùng khả năng nhận diện giới hạn an toàn của cơ thể.

Các chỉ số mỡ máu và đường huyết có thể cảnh báo nguy cơ mạch máu trước khi cơ thể có triệu chứng rõ.

Tín hiệu 4: Lạnh đầu chi, tê bì hoặc vết thương lâu lành

Bàn tay, bàn chân lạnh có thể đơn giản là do thời tiết, phòng điều hòa hoặc cơ địa, nhưng nếu lạnh kèm tê bì, đổi màu da, đau khi đi bộ hoặc vết thương nhỏ lâu lành thì cần thận trọng hơn. Tuần hoàn ngoại vi phụ thuộc vào sự thông suốt của mạch máu, độ đàn hồi thành mạch và khả năng máu đưa oxy tới mô. Khi các yếu tố như thuốc lá, đường huyết cao, viêm kéo dài hoặc ít vận động cùng tác động, các mạch máu nhỏ và mạch ngoại vi có thể phản ứng kém hơn. Dấu hiệu này càng đáng chú ý nếu chỉ xảy ra một bên, xuất hiện đột ngột hoặc đi kèm yếu cơ, nói khó, méo miệng, đau ngực hay khó thở.

Không nên tự kết luận mọi cảm giác tê là do mạch máu, bởi thần kinh, cột sống cổ, thiếu vitamin, lo âu hoặc thói quen ngồi lâu cũng có thể gây tê. Tuy nhiên, chính vì có nhiều nguyên nhân nên việc ghi lại hoàn cảnh xuất hiện rất hữu ích: tê khi lạnh hay khi vận động, kéo dài bao lâu, có đổi màu da không, có đau bắp chân khi đi một quãng cố định không. Những thông tin này giúp bác sĩ quyết định có cần đo huyết áp hai tay, kiểm tra mạch ngoại vi, xét nghiệm chuyển hóa hoặc siêu âm mạch hay không. Với mạch máu, chi tiết nhỏ đôi khi là đường dẫn đến chẩn đoán đúng.

Tín hiệu 5: Đau đầu, chóng mặt, ù tai hoặc nhìn mờ lặp lại

Đau đầu và chóng mặt rất thường gặp ở người trẻ, nhưng khi lặp lại cùng huyết áp cao, ngủ ngáy, căng thẳng kéo dài hoặc dùng nhiều caffeine, đó là lúc cần đo đạc thay vì đoán mò. Huyết áp dao động, thiếu ngủ, mất nước, lo âu, rối loạn tiền đình và vấn đề mắt đều có thể gây triệu chứng tương tự. Tuy nhiên, mạch máu não và mạch máu mắt rất nhạy với áp lực và dòng máu; nếu bị bỏ qua lâu ngày, các yếu tố nguy cơ có thể làm tăng xác suất biến cố trong tương lai. Cách an toàn là không tự dùng thuốc giảm đau thường xuyên mà không tìm nguyên nhân, đặc biệt nếu cơn đau đầu mới xuất hiện, dữ dội nhất từ trước đến nay hoặc kèm yếu, tê, nói khó, lú lẫn.

Một tín hiệu hay bị xem nhẹ là nhìn mờ thoáng qua, ruồi bay tăng nhanh hoặc cảm giác choáng khi đứng dậy. Đôi khi nguyên nhân chỉ là tụt huyết áp tư thế, thiếu ngủ hoặc mất nước, nhưng cũng có trường hợp liên quan đến đường huyết, huyết áp hoặc tuần hoàn. Người trẻ làm việc nhiều với màn hình thường có xu hướng tự kết luận là mỏi mắt, trong khi cơ thể có thể đang cần kiểm tra tổng quát. Khi một triệu chứng lặp lại đủ nhiều để bạn phải chú ý, đó là dữ liệu sức khỏe chứ không còn là “phiền phức nhỏ”.

Infographic tóm tắt 6 tín hiệu âm thầm cho thấy mạch máu có thể đang chịu áp lực sớm.

Tín hiệu 6: Lối sống làm mạch máu già đi nhanh hơn tuổi thật

Không phải tín hiệu nào cũng nằm ở cảm giác; đôi khi tín hiệu rõ nhất là lịch sinh hoạt của bạn. Hút thuốc, vape nicotine, ngủ ít, ngồi lâu, ăn quá mặn, uống nhiều rượu bia, ít rau, tăng cân nhanh và căng thẳng kéo dài là những điều mạch máu phải chịu mỗi ngày. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) tóm tắt sức khỏe tim mạch bằng Life’s Essential 8, gồm ăn tốt hơn, vận động nhiều hơn, bỏ thuốc lá, ngủ đủ, quản lý cân nặng, kiểm soát cholesterol, đường huyết và huyết áp. Đây không phải khẩu hiệu trang trí; nó là bản đồ những điểm có thể can thiệp để làm chậm quá trình lão hóa mạch máu.

Nếu phải chọn bước bắt đầu, hãy chọn thứ có thể đo được: huyết áp tại nhà, vòng eo, số phút vận động mỗi tuần, giờ ngủ trung bình, số điếu thuốc hoặc số lần uống rượu bia. Khi biến thói quen thành con số, bạn sẽ thấy rõ điểm nào đang kéo mạch máu đi xuống. Người dưới 30 tuổi thường có lợi thế lớn là thời gian; chỉ cần giảm thuốc lá, đi bộ nhanh đều, ngủ bớt thất thường và kiểm tra định kỳ, nguy cơ có thể thay đổi theo hướng tốt. Mục tiêu không phải trở thành người sống hoàn hảo, mà là đừng để mạch máu phải trả giá cho những thói quen tưởng như nhỏ trong nhiều năm liền.

Mạch máu lão hóa sớm không phải là bản án, nhưng là lời nhắc rằng tuổi sinh học đôi khi chạy nhanh hơn tuổi trên giấy tờ. Nếu bạn dưới 30 mà đã có huyết áp cao lặp lại, mỡ máu hoặc đường huyết bất thường, hụt hơi khi gắng sức, tê lạnh đầu chi, đau đầu chóng mặt tái diễn hoặc nhiều thói quen nguy cơ, hãy chủ động đi khám và đo các chỉ số cơ bản. Can thiệp sớm thường nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với sửa chữa hậu quả muộn.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này