Máy xông khí dung từ lâu đã trở thành một thiết bị y tế gia đình cực kỳ phổ biến. Cơ chế hoạt động của máy là sử dụng áp lực piston hoặc màng siêu âm để biến thuốc từ dạng dung dịch lỏng thành các hạt sương mù siêu mịn có kích thước chỉ từ 1 đến 5 micromet. Những hạt sương thuốc siêu nhỏ này sẽ theo hơi hít thở đi thẳng qua đường hô hấp trên, len lỏi sâu vào tận các tiểu phế quản và phế nang ở đáy phổi, giúp phát huy tác dụng giãn phế quản, chống viêm và tiêu đờm gần như ngay lập tức mà không cần đi qua đường máu toàn thân như thuốc uống hay thuốc tiêm.

Chính nhờ sự tiện lợi và hiệu quả cắt cơn khó thở nhanh chóng, chiếc máy xông khí dung thường bị nhiều gia đình "thần thánh hóa". Hễ thấy con ho húng hắng, sổ mũi nhẹ hay người lớn khàn giọng là lập tức mang máy ra xông. Nhiều phụ huynh thậm chí tự phong mình làm "bác sĩ gia đình", tự ý mua đủ loại thuốc kháng sinh, corticoid về pha trộn xông cho con mà không hề có đơn thuốc của bác sĩ.

Sự thiếu hiểu biết về y khoa kết hợp với thói quen sử dụng cẩu thả đang biến chiếc máy điều trị thành một "ổ vi khuẩn di động". Việc đưa các hạt sương mang theo nấm mốc và vi khuẩn vào sâu tận phế nang phổi sẽ gây ra tình trạng nhiễm trùng thứ phát, biến một đợt cảm cúm thông thường thành viêm tiểu phế quản cấp, viêm phổi bội nhiễm nặng nề. Dưới đây là 4 sai lầm kinh điển mà hầu như gia đình nào cũng đang mắc phải:

1. Tự ý mua thuốc kháng sinh, Corticoid xông bừa bãi không theo đơn

Đây là sai lầm nguy hiểm nhất và có mức độ tàn phá sức khỏe nặng nề nhất. Nhiều người có quan niệm ngây thơ rằng: "Thuốc xông chỉ tác dụng tại chỗ ở mũi họng nên hoàn toàn không ngấm vào người, dùng bao nhiêu cũng an toàn hơn thuốc uống".

Thực tế, niêm mạc phế nang phổi có diện tích tiếp xúc khổng lồ và chứa mạng lưới mao mạch máu dày đặc, khiến tốc độ hấp thu thuốc vào hệ tuần hoàn toàn thân diễn ra cực kỳ nhanh chóng. Việc tự ý mua các loại thuốc kháng sinh (như Tobramycin, Gentamicin) hoặc thuốc chống viêm Corticoid mạnh (như Pulmicort, Dexamethasone) về tự xông cho trẻ nhỏ hoặc bản thân sẽ dẫn đến hàng loạt thảm họa y khoa:

- Nguy cơ sốc phản vệ và co thắt phế quản tử vong: Các loại thuốc tiêm dùng sai đường khí dung chứa các chất bảo quản có thể gây kích ứng dữ dội lên niêm mạc đường thở, kích hoạt cơn co thắt phế quản ác tính khiến người bệnh ngạt thở tức thì.

- Tạo ra các chủng vi khuẩn đa kháng thuốc (Siêu vi khuẩn): Hơn 80% các đợt ho sổ mũi ở trẻ nhỏ là do virus gây ra. Kháng sinh hoàn toàn không tiêu diệt được virus. Việc xông kháng sinh liều bừa bãi không những không làm bệnh thuyên giảm mà còn tiêu diệt sạch sẽ hệ vi khuẩn có lợi trong đường thở, tạo điều kiện cho các chủng vi khuẩn độc tính cao biến dị thành siêu vi khuẩn kháng thuốc.

- Hội chứng cushing và suy giảm miễn dịch do thừa Corticoid: Corticoid xông liều cao kéo dài không kiểm soát sẽ gây nấm miệng, loét họng, khàn tiếng vĩnh viễn, ức chế tuyến thượng thận và làm chậm quá trình phát triển chiều cao ở trẻ nhỏ.

Chỉ duy nhất nước muối sinh lý NaCl 0,9% là có thể dùng để xông ẩm mũi họng thông thường khi có nhiều đờm đặc. Mọi loại thuốc điều trị khác bắt buộc phải có chỉ định nghiêm ngặt về liều lượng và thời gian của bác sĩ chuyên khoa hô hấp.

Sử dụng mặt nạ xông áp sát kín khít mặt giúp các hạt sương thuốc đi trọn vẹn vào phổi thay vì phát tán ra ngoài.

2. Đặt mặt nạ xông quá xa mặt hoặc xông trong lúc trẻ đang gào khóc

Một cảnh tượng rất phổ biến tại các gia đình: trẻ nhỏ sợ hãi tiếng ồn của máy nên khóc lóc, giãy giụa không chịu đeo mặt nạ. Thấy vậy, cha mẹ liền cầm mặt nạ xông giơ giơ phía trước mặt con cách khoảng 2-3 cm, hoặc đợi con ngủ say rồi để máy xông phả sương từ xa vào mũi bé.

Hành động “xông hờ” hay cố ép khi con đang gào khóc thực chất làm lãng phí gần như toàn bộ lượng thuốc mà lại hại thêm cho bé. Theo các nghiên cứu khí động học hô hấp, chỉ cần đặt mặt nạ cách mũi trẻ 1,2 cm là lượng thuốc vào phổi đã hao hụt tới 50%, và nếu đưa xa khoảng 2,5 cm thì con số vào được phổi chỉ còn chưa đầy 10%, phần còn lại vừa bay biến vào không khí vừa dễ đọng quanh mi mắt gây kích ứng.

Tệ hơn, nếu xông lúc bé đang khóc nức nở, nhịp thở hít vào quá nhanh, nông và ngắt quãng sẽ tạo lực cản xoáy khiến hạt sương thuốc bị chặn đứng ngay ở khoang miệng, thành họng chứ chẳng thể chạm tới các nhánh phế quản sâu bên dưới. Vì thế, thay vì cuống cuồng đặt mặt nạ từ xa hay giữ chặt tay chân con, cha mẹ hãy chịu khó dỗ dành, cho bé chơi đồ chơi và đợi con thở đều, êm ả rồi mới bắt đầu xông thuốc.

3. Vệ sinh và bảo quản cốc xông, dây dẫn sai cách: Đưa vi khuẩn thẳng vào phổi

Đây chính là nguyên nhân hàng đầu biến chiếc máy khí dung thành "cây cầu" gieo rắc mầm bệnh viêm phổi bội nhiễm cho cả nhà.

Sau khi xông xong, nhiều người chỉ tráng sơ cốc đựng thuốc bằng nước máy hoặc thậm chí để nguyên cốc thuốc còn thừa đậy nắp lại, lần sau cứ thế đổ thêm thuốc mới vào xông tiếp. Môi trường ẩm ướt, đọng nước bên trong cốc xông, mặt nạ và đường ống dẫn khí bằng nhựa là điều kiện lý tưởng nhất cho vi khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa), tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và các bào tử nấm mốc đen sinh sôi nảy nở thần tốc.

Hệ quả là người bệnh không những không khỏi cơn hen phế quản mà chỉ sau vài ngày sẽ bị sốt cao li bì, ho đờm xanh đục do mắc phải đợt viêm phổi hoại tử do trực khuẩn mủ xanh - một biến chứng nhiễm trùng cực kỳ nguy hiểm và rất khó điều trị bằng kháng sinh.

Tháo rời cốc thuốc và mặt nạ rửa sạch dưới vòi nước ấm sau mỗi lần xông là nguyên tắc bắt buộc để ngăn chặn nấm mốc.

4. Lạm dụng xông khí dung quá nhiều lần và thời gian xông quá dài

Nhiều người nghĩ rằng "xông càng lâu, càng nhiều lần thì đường thở càng nhanh thông thoáng". Có những gia đình xông cho con tới 4-5 lần mỗi ngày, mỗi lần bật máy kéo dài 30 đến 45 phút cho đến khi cốc thuốc cạn kiệt không còn một giọt nước nào mới chịu tắt.

Thời gian xông lý tưởng cho một lần điều trị chỉ nên dao động từ 10 đến 15 phút (tối đa không quá 20 phút). Khi máy đã phát ra tiếng lạch cạch báo hiệu hết dung dịch thuốc, bạn phải tắt máy ngay vì việc ép người bệnh hít thở luồng sương ẩm nhân tạo quá 20 phút sẽ làm lớp biểu mô lông chuyển trên niêm mạc đường hô hấp bị ngập nước, phù nề và tê liệt chức năng tống đờm tự nhiên.

Quy trình sử dụng và vệ sinh máy xông khí dung chuẩn y khoa tại nhà:

1. Tư thế chuẩn khi xông: Người bệnh phải ngồi thẳng lưng hoàn toàn (ngồi trên ghế hoặc bế trẻ ngồi thẳng trên đùi). Tư thế ngồi giúp cơ hoành hạ thấp xuống, lồng ngực giãn nở tối đa, tạo điều kiện cho các hạt sương thuốc đi sâu vào đáy phổi. Cốc thuốc luôn được giữ thẳng đứng, không nghiêng ngả.

2. Ưu tiên dùng ống ngậm miệng hơn mặt nạ: Với trẻ lớn và người lớn, nên ngậm trực tiếp ống ngậm vào miệng, ngậm kín môi và hít thở sâu bằng miệng. Cách này giúp thuốc đi thẳng vào phế quản mà không bị hao hụt tại niêm mạc mũi. Nếu dùng mặt nạ, phải chọn size vừa khít và áp sát hoàn toàn lên sống mũi, miệng.

3. Vệ sinh cốc xông ngay sau mỗi lần dùng: Tháo rời mặt nạ, cốc thuốc và ống ngậm, rửa sạch dưới vòi nước ấm bằng dung dịch xà phòng dịu nhẹ. Xả sạch bọt rồi vẩy ráo nước, để khô tự nhiên trên khăn giấy sạch ở nơi thoáng mát. Tuyệt đối không rửa ống dẫn khí dài nối từ thân máy vào cốc (chỉ cần bật máy chạy không tải vài giây để khí nén thổi khô hơi ẩm đọng trong ống nếu có).

4. Súc miệng sạch sau khi xông thuốc: Sau khi xông xong các loại thuốc chứa Corticoid, người bệnh phải súc miệng thật kỹ bằng nước sạch hoặc nước muối ấm rồi nhổ đi (với trẻ nhỏ thì cho uống vài ngụm nước lọc) để rửa trôi lượng thuốc đọng lại trong khoang miệng, ngăn ngừa triệt để nguy cơ nhiễm nấm Candida miệng và khàn tiếng.

Máy xông khí dung chỉ thực sự là "trợ thủ đắc lực" bảo vệ đường thở khi chúng ta sử dụng đúng chỉ định, đúng liều lượng và tuân thủ kỷ luật vệ sinh nghiêm ngặt. Tuyệt đối không biến thiết bị này thành thói quen lạm dụng hàng ngày hay tự ý kê đơn thuốc cho bản thân và con trẻ. Hãy trang bị kiến thức y khoa chuẩn xác để mỗi giọt thuốc đưa vào cơ thể thực sự mang lại hiệu quả chữa lành, bảo vệ lá phổi của cả gia đình luôn khỏe mạnh và an toàn.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này