1. Vì sao kháng kháng sinh là chuyện "sát sườn" với từng gia đình?

Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn không còn đáp ứng tốt với thuốc từng có hiệu quả. Lúc đó, nhiễm khuẩn có thể khó điều trị hơn, kéo dài hơn, cần thuốc mạnh hơn, chi phí cao hơn và nguy cơ biến chứng cũng lớn hơn. Điều này không phải vấn đề xa xôi ở các phòng xét nghiệm, mà liên quan trực tiếp đến cách chúng ta dùng thuốc mỗi ngày.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính năm 2019, kháng kháng sinh do vi khuẩn trực tiếp gây khoảng 1,27 triệu ca tử vong toàn cầu và liên quan đến khoảng 4,95 triệu ca tử vong. Nghiên cứu gánh nặng toàn cầu đăng trên The Lancet cũng đưa ra con số tương tự, cho thấy năm 2019 có khoảng 1,27 triệu ca tử vong trực tiếp do kháng kháng sinh do vi khuẩn và 4,95 triệu ca tử vong có liên quan.

Với gia đình Việt, vấn đề thường bắt đầu rất nhỏ: thấy ho thì mua kháng sinh, thấy sốt thì uống thuốc cũ, thấy con đỡ thì ngưng thuốc, hoặc chia thuốc của người này cho người khác vì “triệu chứng giống nhau”. Những hành vi này tưởng tiết kiệm thời gian, nhưng lại tạo thêm cơ hội cho vi khuẩn sống sót và thích nghi.

Thay đổi thứ nhất: Không xem kháng sinh là thuốc trị mọi cơn sốt, ho, sổ mũi

Nhiều bệnh hô hấp thường gặp như cảm lạnh, cúm mùa, một số viêm họng hoặc viêm phế quản cấp là do virus. Kháng sinh không diệt được virus. Khi dùng kháng sinh trong những trường hợp này, thuốc không giúp bệnh khỏi nhanh hơn, nhưng lại tạo áp lực chọn lọc lên vi khuẩn đang sống trong cơ thể và môi trường.

Một hiểu nhầm phổ biến là “uống kháng sinh thấy đỡ thì chắc thuốc đúng”. Thực tế, nhiều bệnh virus tự giảm sau vài ngày nhờ miễn dịch. Kháng sinh xuất hiện đúng lúc bệnh tự lui khiến gia đình dễ tưởng thuốc có tác dụng, rồi lần sau tiếp tục dùng lại.

Thay đổi rất cụ thể là không dùng đơn thuốc cũ cho đợt bệnh mới. Lần trước trẻ viêm tai giữa do vi khuẩn không có nghĩa lần này ho sốt cũng cần kháng sinh. Lần trước người lớn đau họng uống thuốc thấy đỡ không có nghĩa thuốc đó phù hợp cho mọi lần đau họng.

Gia đình có thể chuyển từ câu hỏi “uống kháng sinh gì cho nhanh khỏi?” sang “triệu chứng này có dấu hiệu cần khám không?”. Hãy ghi sốt bao nhiêu độ, kéo dài mấy ngày, có khó thở không, có đau tai không, có phát ban không, có tiêu chảy mất nước không, người bệnh có bệnh nền không. Những dữ liệu này giúp bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá đúng hơn.

Dùng lại đơn thuốc cũ là thói quen nhỏ nhưng có thể góp phần làm tăng nguy cơ kháng kháng sinh.

Thay đổi thứ hai: Uống đúng liều, đúng thời gian, không tự ngưng khi vừa thấy đỡ

Một thói quen khá thường gặp là uống kháng sinh 1-2 ngày thấy bớt sốt, bớt đau thì ngưng. Cảm giác “đỡ rồi uống nữa hại người” nghe có vẻ hợp lý, nhưng với nhiễm khuẩn cần điều trị, việc ngưng thuốc tùy tiện có thể khiến một phần vi khuẩn còn sống sót. Những vi khuẩn này có thể tiếp tục nhân lên và khó kiểm soát hơn.

Ngược lại, cũng không nên tự kéo dài thuốc vì sợ bệnh chưa hết. Kháng sinh không phải càng lâu càng tốt. Thời gian dùng phụ thuộc vào loại nhiễm khuẩn, vị trí nhiễm, tuổi, cân nặng, bệnh nền, chức năng gan thận và loại thuốc. Điểm quan trọng là dùng đúng theo đơn hoặc hướng dẫn chuyên môn.

Trong gia đình, nên có một nguyên tắc rõ: thuốc kê cho ai thì người đó dùng; thuốc kê đợt nào thì dùng cho đợt đó; không chia thuốc cho người khác dù triệu chứng có vẻ giống. Hai người cùng đau họng nhưng một người có thể do virus, người kia có thể do vi khuẩn. Nhìn bên ngoài giống nhau không có nghĩa nguyên nhân giống nhau.

Nếu đang uống thuốc mà gặp tiêu chảy, buồn nôn, nổi mẩn, đau bụng hoặc chóng mặt, gia đình nên liên hệ bác sĩ/dược sĩ để được hướng dẫn thay vì tự dừng. Có trường hợp chỉ cần theo dõi, có trường hợp cần đổi thuốc, cũng có trường hợp cần kiểm tra dị ứng.

Thay đổi thứ ba: Không mua kháng sinh theo lời mách hoặc “kinh nghiệm cũ”

Kháng sinh không hoạt động theo kiểu mạnh là tốt. Thuốc đúng là thuốc phù hợp với vi khuẩn nghi ngờ, vị trí nhiễm, mức độ bệnh, tuổi, cân nặng, bệnh nền, dị ứng thuốc và nhiều yếu tố khác.

WHO nhấn mạnh lạm dụng và sử dụng sai thuốc kháng vi sinh ở người, động vật và thực vật là các động lực chính thúc đẩy mầm bệnh kháng thuốc. Điều này nghĩa là việc tự mua thuốc, dùng thuốc thừa, chia thuốc cho người khác hoặc đòi thuốc mạnh khi chưa cần đều góp phần vào bức tranh lớn hơn.

Một thay đổi thực tế là khi đi khám hoặc ra nhà thuốc, gia đình nên nói rõ: người bệnh bao nhiêu tuổi, cân nặng, có bệnh nền không, dị ứng thuốc gì, đang mang thai/cho con bú không, triệu chứng bắt đầu từ khi nào, đã dùng thuốc gì. Nếu có đơn cũ, có thể mang theo để tham khảo, nhưng không xem đó là “công thức” dùng lại.

Cũng nên dọn tủ thuốc định kỳ. Thuốc hết hạn, thuốc không còn bao bì, thuốc không rõ tên, kháng sinh còn thừa sau đợt điều trị cũ nên được xử lý theo hướng dẫn của cơ sở y tế hoặc nhà thuốc. Một tủ thuốc gọn, có nhãn rõ giúp cả nhà bớt dùng thuốc theo trí nhớ.

Mô tả triệu chứng và tiền sử rõ ràng giúp hạn chế dùng kháng sinh theo cảm tính.

Thay đổi thứ tư: Giảm nhiễm khuẩn từ gốc bằng vệ sinh, tiêm chủng và an toàn thực phẩm

Giảm nguy cơ kháng kháng sinh không chỉ nằm ở cách uống thuốc. Cách bền vững hơn là giảm số lần cơ thể phải đối mặt với nhiễm khuẩn. Khi ít nhiễm khuẩn hơn, nhu cầu dùng kháng sinh cũng giảm theo.

Những việc rất đời thường vẫn có giá trị: rửa tay trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chăm người bệnh; ăn chín uống sôi; bảo quản thực phẩm đúng; vệ sinh vết thương; không dùng chung khăn cá nhân; giữ nhà thông thoáng khi có người ho sốt. Với trẻ nhỏ, tiêm chủng đầy đủ giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh nhiễm trùng và biến chứng có thể dẫn đến dùng kháng sinh.

Báo cáo giám sát kháng kháng sinh toàn cầu của WHO năm 2025 phân tích hơn 23 triệu ca nhiễm khuẩn được xác nhận bằng xét nghiệm từ 104 quốc gia trong năm 2023. Dữ liệu này cho thấy kháng thuốc đang được theo dõi trên quy mô rất lớn, không phải chuyện hiếm gặp.

Năm 2024, các chuyên gia trong chuỗi nghiên cứu về AMR trên The Lancet ước tính có thể tránh được khoảng 750.000 ca tử vong mỗi năm liên quan đến siêu vi khuẩn nhờ cải thiện nước sạch, vệ sinh, kiểm soát nhiễm khuẩn và tiêm chủng trẻ em.

Giảm nhiễm khuẩn từ sinh hoạt hằng ngày là cách giảm nhu cầu dùng kháng sinh bền vững nhất

Kháng kháng sinh bắt đầu từ nhiều quyết định nhỏ: có tự mua thuốc không, có dùng lại đơn cũ không, có uống đúng chỉ định không, có giữ vệ sinh và tiêm chủng đầy đủ không. Khi mỗi gia đình thay đổi cách dùng kháng sinh, cộng đồng có thêm cơ hội giữ lại hiệu quả của những loại thuốc quan trọng này.

Lần tới khi trong nhà có người sốt, ho, đau họng hoặc tiêu chảy, hãy thử dừng lại một nhịp trước khi tìm kháng sinh. Ghi triệu chứng, hỏi đúng chuyên môn và dùng thuốc đúng cách - đó là cách bảo vệ sức khỏe gia đình hôm nay và giữ kháng sinh còn hiệu quả cho ngày mai.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. 

Xem thêm: Chị em muốn có làn da căng mọng, hãy bổ sung 5 loại thực phẩm màu trắng giàu collagen này

Quỳnh Giang

Theo Người đưa tin